در این میان، یکی از ظرفیتهایی که کمتر مورد توجه مدیریت شهری قرار گرفته، توسعه فرهنگ دوچرخهسواری است. در بسیاری از شهرهای بزرگ جهان، دوچرخه نه یک وسیله تفریحی، بلکه بخشی از نظام حملونقل شهری محسوب میشود. شهرداریها با ایجاد مسیرهای ایمن، ایستگاههای اشتراک دوچرخه، پارکینگهای مناسب و فرهنگسازی مستمر توانستهاند بخش قابل توجهی از سفرهای درونشهری را از خودرو به دوچرخه منتقل کنند؛ موضوعی که علاوهبر کاهش ترافیک، به بهبود کیفیت هوا، کاهش مصرف سوخت و ارتقای سلامت شهروندان نیز منجر شده است.
اما در تهران، اگرچه طی سالهای گذشته طرحهایی برای توسعه دوچرخهسواری مطرح شد، اما بسیاری از آنها بهدلیل نبود برنامهریزی منسجم، کمبود زیرساخت و ضعف فرهنگسازی، نتوانستند به اهداف خود دست پیدا کنند. امروز نیز دوچرخه هنوز جایگاه واقعی خود را در نظام حملونقل پایتخت پیدا نکرده است.
دوچرخه؛ وسیلهای که هنوز جدی گرفته نشده است
واقعیت آن است که بخش قابل توجهی از سفرهای روزانه در تهران کمتر از پنج کیلومتر است؛ مسافتی که در بسیاری از شهرهای دنیا با دوچرخه طی میشود. با این حال، نبود مسیرهای ایمن، نگرانی از تصادفات، کمبود امکانات نگهداری دوچرخه و نبود شبکه گسترده اشتراک عمومی باعث شده شهروندان همچنان خودرو شخصی را انتخاب کنند. این درحالی است که توسعه دوچرخهسواری میتواند بخشی از بار ترافیکی خیابانها را کاهش دهد و فشار بر شبکه حملونقل عمومی را نیز کمتر کند.
شهرداری باید دوچرخه را در دسترس همه قرار دهد
یکی از مهمترین اقداماتی که مدیریت شهری میتواند انجام دهد، ایجاد یک شبکه گسترده دوچرخههای اشتراکی است. در بسیاری از شهرهای جهان، شهروندان از طریق یک اپلیکیشن یا کارت شهروندی، دوچرخه را از نزدیکترین ایستگاه تحویل میگیرند و پس از پایان سفر در نزدیکترین ایستگاه دیگر تحویل میدهند. چنین مدلی علاوهبر کاهش هزینه خرید دوچرخه برای شهروندان، استفاده از آن را نیز بسیار آسان میکند. اگر شهرداری تهران بتواند تعداد قابل توجهی دوچرخه استاندارد را در مناطق مختلف شهر مستقر کند، بخشی از سفرهای کوتاه درونشهری بهتدریج از خودرو به دوچرخه منتقل خواهد شد.
بدون مسیر ایمن، فرهنگسازی نتیجه نمیدهد
ترویج دوچرخهسواری تنها با تبلیغات امکانپذیر نیست. شهروند زمانی از دوچرخه استفاده میکند که احساس امنیت داشته باشد. ایجاد مسیرهای اختصاصی، جداسازی آنها از مسیر خودروها، نصب علائم هشداردهنده و اتصال مسیرهای دوچرخه به ایستگاههای مترو و اتوبوس از مهمترین اقداماتی است که باید در اولویت قرار گیرد. درحال حاضر، بسیاری از مسیرهای دوچرخه تهران یا ناقص هستند یا بهدلیل توقف خودروها و موتورسیکلتها عملا قابل استفاده نیستند. تا زمانی که این مشکل برطرف نشود، نمیتوان انتظار داشت استقبال گستردهای از دوچرخهسواری شکل بگیرد.
دوچرخه و حملونقل عمومی باید مکمل یکدیگر باشند
در بسیاری از شهرهای موفق دنیا، شهروندان بخشی از مسیر را با دوچرخه و ادامه آن را با مترو یا اتوبوس طی میکنند. این مدل باعث کاهش استفاده از خودروهای شخصی و افزایش کارایی شبکه حملونقل عمومی شده است. در تهران نیز میتوان با ایجاد پارکینگهای امن دوچرخه در اطراف ایستگاههای مترو و توسعه دوچرخههای اشتراکی، چنین الگویی را اجرا کرد. این اقدام علاوهبر کاهش ترافیک، دسترسی شهروندان به حملونقل عمومی را نیز تسهیل میکند.
فرهنگسازی؛ حلقه مفقوده مدیریت شهری
یکی از مهمترین ضعفهای سالهای گذشته، نبود برنامه منسجم برای فرهنگسازی بوده است. بسیاری از شهروندان هنوز دوچرخه را وسیلهای تفریحی میدانند، نه ابزاری برای رفتوآمد روزانه. شهرداری، آموزشوپرورش، رسانهها و پلیس راهور باید بهصورت مشترک برنامههایی برای آموزش فرهنگ دوچرخهسواری، احترام رانندگان به دوچرخهسواران و رعایت حقوق متقابل کاربران معابر تدوین کنند.
مزایای اقتصادی توسعه دوچرخهسواری
افزایش استفاده از دوچرخه تنها یک اقدام زیستمحیطی نیست، بلکه آثار اقتصادی قابل توجهی نیز دارد. کاهش مصرف سوخت، کاهش هزینه نگهداری خودرو، کاهش استهلاک معابر، کاهش هزینه درمان بیماریهای ناشی از کمتحرکی و کاهش زمان تلفشده در ترافیک، بخشی از مزایای اقتصادی این رویکرد است. از سوی دیگر، توسعه صنعت دوچرخه، خدمات تعمیر و نگهداری و تولید تجهیزات جانبی نیز میتواند فرصتهای شغلی جدیدی ایجاد کند.
دوچرخه؛ راهکاری برای شهر سالمتر
پزشکان همواره بر اهمیت فعالیت بدنی تاکید میکنند. دوچرخهسواری یکی از سادهترین و موثرترین روشهای افزایش تحرک روزانه است و میتواند در کاهش بیماریهای قلبی، دیابت، چاقی و استرس نقش موثری ایفا کند. از این منظر، سرمایهگذاری در توسعه دوچرخهسواری تنها هزینه برای حملونقل نیست، بلکه سرمایهگذاری برای سلامت عمومی جامعه نیز محسوب میشود.
وقت تصمیمهای بزرگ فرا رسیده است
تهران دیگر ظرفیت توسعه بیپایان خودروهای شخصی را ندارد. ساخت بزرگراههای جدید نیز بهتنهایی نمیتواند پاسخگوی رشد تقاضای سفر باشد. تجربه شهرهای موفق جهان نشان داده است که کاهش ترافیک تنها با توسعه حملونقل عمومی و گسترش شیوههای حملونقل پاک امکانپذیر است.
مدیریت شهری باید دوچرخه را از یک پروژه تبلیغاتی به بخشی از سیاست حملونقل تبدیل کند. ایجاد هزاران دوچرخه اشتراکی، توسعه مسیرهای ایمن، اتصال آنها به شبکه مترو، فرهنگسازی مستمر و حمایت از شهروندان میتواند آغازگر تحولی باشد که سالهاست تهران به آن نیاز دارد.
اگر امروز برای توسعه دوچرخهسواری برنامهریزی نشود، فردا خیابانهای پایتخت با تعداد بیشتری خودرو، ترافیک سنگینتر و آلودگی بیشتر روبهرو خواهند شد. اما اگر دوچرخه بهعنوان یک وسیله حملونقل واقعی مورد حمایت قرار گیرد، میتوان امیدوار بود که بخشی از سفرهای روزانه از خودرو به این وسیله پاک منتقل شود؛ تغییری که نه تنها به روانتر شدن ترافیک کمک میکند، بلکه کیفیت زندگی میلیونها شهروند تهرانی را نیز بهبود خواهد بخشید.
